Methodologie van de Genealogie on Genealogie en Cultuur

Bronnenkritiek

Sat, 02 Apr 2011 20:45:14 +0000

Wat is een bronnenkritiek?

Bij het reconstrueren van het verleden zijn we aangewezen op het gebruik van documenten, kunstwerken, gebouwen en voorwerpen: de zogenaamde historische de bronnen. De historicus voert zijn of haar onderzoek uit door vragen te stellen aan deze bronnen. In een familiegeschiedenis kan de vraag zijn: “Wie is de vader van Johannes?” of, “Wat is de relatie tussen Johannes en Henricus?”. In sociale geschiedschrijving worden meer algemene vragen gesteld, zoals: “Wat is het percentage kinderen dat voor het zevende levensjaar overlijdt?”.

Om deze vragen te kunnen beantwoorden moet een onderzoeker een bron hebben waaruit het antwoord kan worden gehaald. De centrale vraagstelling voor het onderzoek naar de inwoners van Heugem is:

Wat is de relatie tussen de inwoners van Heugem in 1796?

Om deze vraag te kunnen beantwoorden wordt hoofdzakelijk gebruik gemaakt van twee bronnen. De basis wordt gevormd door de inwonerslijst van Heugem, opgemaakt door de Franse bezetters in 1796. Om de relatie tussen deze personen te kunnen bepalen werd hoofdzakelijk gebruik gemaakt van de doop–, trouw– en begraafregisters van de parochie H. Michaël te Heugem. Een bronnenkritiek is een kritische beschrijving van een historische bron. Het woord kritiek moet echter niet worden opgevat als een negatieve kijk, maar als een grondige analyse.

Elke bron heeft haar eigen wordingsgeschiedenis en is in beginsel niet geschreven om een antwoord te geven op de vragen van de onderzoeker. De vragen die aan een bron kunnen worden gesteld en de mogelijke interpretaties zijn daarom beperkt en afhankelijk van het type bron en de context waarin deze is ontstaan. Om inzicht te verkrijgen in de mogelijkheden en beperkingen van een bepaalde bron, dienen aldus de volgende vragen te worden beantwoord:

Wat soort bron is het?
Door wie, waar en wanneer is de bron opgesteld?
Is de bron authentiek?
Wat is de positie van de informant?
Wat is de contemporaine context?
Hoe betrouwbaar is de informatie?

In dit artikel worden bovenstaande vragen met betrekking tot de voor dit onderzoek gebruikte bronnen beantwoord. Tevens wordt de informatie die in deze bronnen voorkomt statistisch samengevat. Voor dit onderzoek is ook gebruik gemaakt van diverse secundaire bronnen. Dit zijn publicaties waar historische bronnen in het geheel zijn overgenomen. Bij dit soort bronnen spelen behalve de bovenstaande vragen ook andere aspecten een rol. Deze publicaties zijn als het ware drie stappen verwijderd van de originele bron. Ten eerste kunnen door het overnemen fouten ontstaan. Ten tweede moet de onderzoeker vaak gegevens interpreteren, vooral indien het gaat om bronnen in een vreemde taal of handschrift. Ten derde is een bronnenpublicatie vaak niet compleet. Deze publicaties dienen aldus voorzichtig te worden gebruikt en indien mogelijk te worden vergeleken met de originele bron.

De Inwonerslijst van 1796

In plaats van de originele bron in het Sociaal Historisch Centrum Limburg, is voor dit onderzoek om praktische redenen een bronnenpublicatie gebruikt (Boersman, 2002). In dit boek zijn de inwonerslijsten uit 1796, zoals opgemaakt door de Franse machthebbers in het voormalig kanton Eijsden, verbatim weergegeven. Toen het oorspronkelijke onderzoek was uitgevoerd was het origineel alleen in het Rijksarchief te bestuderen, nu is het geheel gedigitaliseerd bij archieven.nl te bezien.

Inwonerslijst van Heugem (1796). Bron: Rijkshistorisch Centrum Limburg.

Een groot deel van Limburg maakte in de Franse Tijd deel uit van het Département de la Meuse-Inférieure, met als hoofdstad Maastricht. Heugem—dat tot aan de Franse inlijving deel uitmaakte van het Graafschap Gronsveld—maakte tijdens de Franse Tijd deel uit van het kanton Eijsden. Het kanton Eijsden omvatte het grondgebied van Eijsden, Breust, Gronsveld (waaronder Heugem), Mheer, Noorbeek, Mesch, Cadier, Rijckholt, Oost en aanverwante gehuchten.

De inwonerslijsten voor het kanton Eijsden werden op 21 april 1796 door commissaris Bachelier van het Directoir Exécutief vastgesteld. De inwonerslijsten zijn opgemaakt door het bureaucratische apparaat dat na de inlijving van Nederland in de Franse republiek op 1 oktober 1795, werd opgezet. De lijsten vormden een belangrijke bron van informatie voor de bezetter, met name voor het heffen van belastingen en het geven van een overzicht van mannen die beschikbaar waren voor de nieuwe ingevoerde dienstplicht.

De lijsten geven per gemeente, op straat en huisnummer, een beeld van de samenstelling van de huishoudens van alle personen ouder dan 12 jaar. Van ieder persoon wordt de familienaam, voornamen, leeftijd, beroep en relatie tot het hoofd van de huishouding weergegeven. Van kinderen jonger dan twaalf jaar wordt alleen het aantal vermeld dat in een huis woonachtig is. De inwonerslijsten bestaan uit negen kolommen:

Huisnummer: De lijst voor Heugem telt 39 huizen met 154 inwoners.
Namen van inwoners ouder dan 12 jaar: Familienaam en voornaam(en). Het hoofd van de huishouding wordt als eerste vermeld.
Leeftijd: De opgave van de leeftijd is vaak niet erg nauwkeurig. Volgens Boersma is de marge 5 tot 10 jaar. Sommige scribenten rondden de leeftijd af op ronde getallen en het is ook niet ondenkbaar dat sommige inwoners van Heugem niet precies wisten hoe oud ze waren.
Staat of beroep: De vermelding van het beroep wordt meestal beperkt tot het hoofd van het huishouden. Van de overige inwonenden wordt de relatie tot het hoofd van de huishouding weergegeven—vrouw, zoon, dochter, broer enzovoorts.
Adres: Alle huizen in de lijst zijn opeenvolgend genummerd. Voor Heugem is een onderscheid gemaakt tussen de huizen ‘in het veld' en ‘in het dorp'.
Aankomst in de gemeente: Deze kolom geeft aan wanneer iemand zich in de gemeente heeft gevestigd. Voor Heugem is deze kolom niet ingevuld.
Duur van verblijf: In deze kolom wordt aangegeven hoe lang iemand in de betreffende gemeente heeft gewoond. Deze kolom is niet ingevuld voor Heugem.
Aantal kinderen jonger dan 12 jaar: Geslacht, leeftijd en relatie tot het hoofd van het huishouden worden niet weergegeven.
Opmerkingen: Deze kolom is niet ingevuld voor Heugem.

De gegevens zijn niet altijd nauwkeurig, vooral van de leeftijden blijkt bij nader onderzoek niet veel te kloppen. Onnauwkeurigheden in de gegevens zijn volgens Bertrand veroorzaakt doordat aan de tellers geen specifieke richtlijnen waren verstrekt. De originele lijsten zijn vastgelegd in het Frans op voorgedrukte formulieren. De leesbaarheid van de originelen laat volgens Boersma soms te wensen over zodat er soms twijfel bestaat over de juiste weergave. Daar waar Boersma twijfelt over de juiste weergave is dat in de lijsten in het boek aangegeven. Voor Heugem zijn overigens nauwelijks opmerkingen of voorbehouden gemaakt over de interpretatie van de lijsten. Het onderzoek heeft ook aangetoond dat niet alle gezinnen die in de kerkelijke registers voorkomen zijn geregistreerd in Heugem, of de omliggende dorpen. Deze missende gezinnen zijn wel in de analyse meegenomen.

Doop- Trouw- en Begraafregisters

Het bijhouden van doop- trouw- en begraafregisters (DTB) werd in de Katholieke kerk verplicht gesteld ingevolge het Concilie van Trent, dat plaats vond tussen 1545 en 1563. Het concilie was een gevolg van de contrareformatie—een reactie op de protestante hervormingen die in deze tijd plaats vonden. Een van de doelstellingen van het concilie was het duidelijk vastleggen van de huwelijksmoraal en een einde te maken aan alle afwijkingen hiervan, met name polygame praktijken. Om dit te bewerkstelligen moest de pastoor een register van alle huwelijken aanleggen en bijhouden. Het Concilie verplichtte pastoors ook een register van dopen aan te leggen. Deze registers werden aangelegd om de zogenaamde huwelijks beletselen te kunnen bepalen. Begraafregisters maakten geen deel uit van de bepalingen van het concilie, deze werden uitsluitend aangelegd als financiële administratie van de ontvangen grafrechten.

De registers van Heugem

De doop- trouw- en begraafregisters van de parochie Heilige Michaël in Heugem vormen de primaire bron voor de verwantschapsanalyse. Deze registers zijn gedeponeerd bij het Rijksarchief Limburg in Maastricht en een facsimile van de boeken is beschikbaar voor algemeen gebruik. De registers zijn verdeeld over twee delen. Het eerste deel beslaat de periode van 1654 tot 1746. Het tweede deel bevat gegevens van 1734 tot 1798. Verder is er nog een los deel met gegevens uit het jaar 1770.

De registers overlappen voor de jaren 1734 tot 1746 en 1770. De overlappende inschrijvingen zijn—op enkele uitzonderingen na—identiek. Voor dit onderzoek zijn uitsluitend de registers voor de periode 1734 tot 1798 gebruikt. Voor de periode vóór 1734 en na 1796 is gebruik gemaakt van secundaire bronnen zoals het werk van Paquaij en GenLias. Voor gegevens uit andere parochies is gebruik gemaakt van de GenDaLim cd-rom.

Titelpagina kerkregisters Heugem 1734–1798.

De kwaliteit van kerkregisters in Limburg is heel wisselend. Sommige pastoors waren heel secuur, andere waren vrij slordig. De registers van Heugem die voor dit onderzoek gebruikt (1734–1797) zijn over het algemeen accuraat bijgehouden; er zijn bijna geen doorhalingen, correcties of toevoegingen. Limburgse kerkregisters zijn nagenoeg allemaal in het Latijn gesteld. Vaak is dit ‘potjeslatijn' en de inschrijvingen beperken zich doorgaans tot standaard formules.

De gebruikte registers van Heugem zijn in correct Latijn opgesteld en over het algemeen goed leesbaar. In het register van Heugem komt één los briefje voor dat in het Nederlands is geschreven (25 october 1787). Voornamen worden in het registers in de correcte verbuiging weergegeven. In de transcriptie zijn alle voornamen teruggebracht tot het nominatief. Familienamen zijn letterlijk uit de registers overgenomen. Heugem maakt in de onderzochte periode deel uit van het Bisdom Luik. De pastoor van Heugem is in deze periode Hubertus Severinus Josephus van Bloer.

Hubertus is persona van Heugem. Dit betekent dat hij enkel pastoor is in titel, niet belast met de zielzorg, maar wel genietend van de inkomsten van het ambt. Zijn vaste vervanger was de vicaris, die formeel belast was met de zielzorg. De vicaris generaal voor deze streek is H. Rougrave, die alleen in het register voorkomt bij bijzondere gevallen, zoals huwelijksdispensanties. In 1791, de pastoor is dan 90 jaar oud, wijzigt het handschrift in de registers, waarschijnlijk wordt Hubertus te oud om de administratieve taken te verrichten.

Dopen

Het doopritueel werd verricht door de pastoor of de kapelaan. De inschrijving van de doop wordt over het algemeen volgens een vaste formule in het Latijn genoteerd:

[datum] baptizatus fuit [voornaam] filius legitimus [vader], et [moeder]; susceperunt [eerste getuige], et [plaatsvervanger] nomine [tweede getuige]

Tussen 1734 en 1797 zijn in Heugem 740 dopen geregistreerd, waarvan overigens vijf maal een tweeling. Van de dopelingen zijn 359 (48%) meisjes en 381 (52%) jongens. Het aantal dopen per jaar toont een licht stijgende lijn en het aantal dopen per jaar is in de onderzochte 65 jaar ongeveer verdubbeld.

Aantal dopen Heugem 1734-1797.

In de registers worden 18 illegitieme kinderen vermeld, allen geboren tussen 1764 en 1789. Twee van deze kinderen worden middels een later huwelijk gelegaliseerd. Bij één van de illegitieme kinderen vermeldt de pastoor dat de geboorte van het kind aan hem door de vroedvrouw werd verklapt (Henricus Schepers, gedoopt op 3 januari 1764). Ook maakt de pastoor drie maal vermelding van het feit dat het echtpaar niet in Heugem gehuwd is. In de katholieke traditie van Limburg wordt de doop op de eerste levensdag of de dag daarna voltrokken. De reden hiervoor was dat kinderen vaak slechts enkele dagen of weken leefden en men wilde er zeker van zijn dat het kind dan in het hiernamaals zou worden opgenomen.

Bij 32 dopen wordt overigens vermeldt dat het kind kort na de doop is overleden. Peetouders werden vaak gekozen uit de naaste familie. Ook de koster, vroedvrouw en de buren werden soms gevraagd om als peter en meter te fungeren. De relatie tussen de peter en meter en de ouders van de dopeling wordt niet in de registers vermeld.

De peter en meter konden overigens niet altijd bij de doop aanwezig zijn. In Heugem zijn bij 287 inschrijvingen één of twee getuigen niet aanwezig en gebruikt en vervangende doopgetuigen. Bij 160 dopen is de peter niet aanwezig en de meter is 127, hiervan zijn in 45 gevallen beide doopheffers niet aanwezig zijn. De reden van de afwezigheid van de doopheffers wordt niet vermeld.

Bij alle inschrijvingen worde 35 verschillende jongensnamen gebruikt en 22 verschillende namen voor meisjes. Het overgrote deel van de jongens heeft slechts één voornaam, terwijl van de meisjes ongeveer de helft twee voornamen heeft. Kinderen met drie voornamen komen slechts drie maal voor. De voornamen zijn door de pastoor in het register verlatiniseerd en de daadwerkelijke roepnaam werd niet opgetekend.

Huwelijken

In de periode 1734–1797 worden in Heugem 152 huwelijken in de registers ingeschreven. Net als het aantal dopen vertoont ook het aantal huwelijken per jaar een verdubbeling over de onderzochte periode.

Aantal huwelijken Heugem 1734-1797.

De volgende gegevens dienden ingevolge het Concilie van Trent te worden vermeld: namen van de bruid en bruidegom, namen van de getuigen en of er dispensatie was verleend. De ouders van de bruid en bruidegom werden niet vermeld, hetgeen het onderzoek soms bemoeilijkt. De pastoor wijkt in zijn inschrijvingen nauwelijks af van de volgende standaard formule:

[datum] coniunxi matrimonio [bruidegom], et [bruid] coram testibus [eerste getuige] et [tweede getuige]

Inschrijvingen die afwijken van de standaard formulering bevatten vaak aanvullende informatie: Vier huwelijken zijn voltrokken door door leerling pastoors, onder toezicht van Hubertus van Bloer. Een aantal huwelijken zijn voltrokken in andere parochies (Breust, Gronsveld, Maastricht, Sittard, Lanaken en Heer). In sommige inschrijvingen is, indien de bruid of bruidegom niet uit Heugem kwamen, hun plaats van afkomst vermeldt. De pastoor heeft bij slechts twaalf huwelijken geschreven dat deze na drie afkondigingen voltrokken zijn.

Alle huwelijken zijn volgens het cannonieke recht echter voltrokken na de drie afroepingen. De pastoor had blijkbaar niet veel zin in deze woorden ieder keer te herhalen zoals blijkt uit een huwelijk in 1767 wanneer hij schrijft: ‘/sicut omnes in hoc registro annotatos/' (Zoals voor allen in dit register vernoemd). Huwelijken werden volgens de regels van het Concilie van Trente voltrokken ten overstaan van tenminste twee getuigen. De kerk nam het niet zo nauw met de getuigen, men wilde hier geen eisen stellen uit de vrees dat dan eindeloze problemen zouden ontstaan betreffende de geldigheid van het huwelijk.

Men trouwde meestal in de parochie van de bruid. De pastoor van de toekomstige bruid diende enige onderzoeken te doen voor het huwelijk kon worden gesloten. De eerste vraag was of de toekomstige bruid en bruidegom gedoopt waren. De tweede vraag was of zij bekwaam waren om te huwen. De minimum leeftijd voor jongens was 16 jaar en voor meisjes 14 jaar. Een derde vraag was of er sprake was van zogenaamde huwelijksbeletselen, waardoor dispensatie voor het huwelijk diende te worden aangevraagd. Volgens Meuter (1976) is de leeftijd voor de jongen minstens 14 jaar en voor het meisje 12 jaar.

Huwelijksdispensaties

Het kerkelijk recht kende verschillende soorten huwelijksbeletselen (impedimenta), zoals het concubaat (samenwonen voor het huwelijk), leeftijd, geestelijke wijdingen, misdaad en verwantschap. Een huwelijksbeletsel is een situatie waarin in principe een huwelijk niet is toegestaan. Wanneer sprake is van een beletsel dient dispensatie te worden verleend voordat het huwelijk kan worden voltrokken. Huwen met dispensatie was een noodzakelijkheid, aangezien vele parochies erg klein waren en men over het algemeen niet ver weg ging om een bruid te zoeken.

In Heugem zijn in de onderzochte periode dertien huwelijken voltrokken met dispensatie in verband met bloed- en aanverwantschap. Geestelijke verwantschap (cognatio spiritualis) wordt in de onderzochte periode niet vermeldt. Bloedverwantschap (consanguinitas), een genetische band tussen de gehuwden, is een beletsel wanneer de echtelieden verwant zijn tot in de vierde graad.

De berekening van het aantal graden van bloedverwantschap is eenvoudig: men telt het aantal geboortes tussen de aanvragers en de gezamenlijke voorouders. Wanneer er sprake is van een gemengde graad, dan is het aantal geboortes tussen de aanvragers en de gezamenlijk voorouder ongelijk. Een bijzondere toevoeging aan de registers van Heugem is een los stuk papier met een overzicht van de verschillende graden van bloedverwantschap.

Verwantschap schema in registers van Heugem (Bron: Family History Library, film 7365165, frame 00197).

Beletselen bestonden ook bij aanverwantschap (affinitas). Deze vorm kan alleen voorkomen bij een tweede huwelijk. Een man was, volgens deze regels, verwant aan de zus van zijn vrouw alsof het zijn eigen zus was. Alle bloedverwanten van de vrouw zijn aanverwanten van de man en vice versa. Volgens het Concilie van Trente was ook deze vorm van verwantschap tot in vierde graad een beletsel. Deze situatie komt in Heugem in de onderzochte periode slechts één maal voor (in combinatie met bloedverwantschap). Verder onderzoek zal uitmaken hoe vaak, en tot welke graad, aanverwantschap inderdaad is voorgekomen. Het is waarschijnlijk dat dit groter is dan daadwerkelijk is geregistreerd. De volgende graden van bloedverwantschap komen voor in de Heugemse registers:

Graad	Gezamenlijke voorouder	Aantal
Eerste	Ouders	0
Eerste en tweede		1
Tweede	Grootouders	2
Tweede en derde		1
Derde	Overgrootouders	2
Derde en vierde		4
Vierde	Betovergrootouders	2

Huwelijken met beletselen in Heugem (1734–1797).

Begrafenissen

Het register bevat 394 inschrijvingen van begrafenissen in de onderzochte periode. In gelijke pas met het aantal dopen en het aantal huwelijken, verdubbelen ook het aantal begrafenissen per jaar over de onderzocht periode. Opvallend is het relatief hoge aantal begrafenissen in de periode 1646–1648. De oorzaak hiervan wordt niet in de registers aangegeven. Een oorzaak zou kunnen worden gevonden in het grote aantal epidemieën dat in de achttiende eeuw voorkwam—in het vierde kwart van de achttiende eeuw zijn bijvoorbeeld veel mensen in Zuid-Limburg gestorven zijn aan dysenterie. Volgens Gutman leidden op het platteland oorlogshandelingen echter tot een groter aantal sterfgevallen dan epidemische ziekten en misoogsten.

Begrafenissen Heugem 1734-1798

De inschrijvingen bevatten soms ook aanvullende informatie over de overledene. Een groot aantal (32%) van de overledenen zijn jonge kinderen (parvalus). Bij sommige inschrijvingen wordt tevens de doodsoorzaak vermeld. Bijna alle inschrijvingen zijn voorzien van opmerkingen met betrekking tot het toedienen van de laatste sacramenten. Bij 13 inschrijvingen wordt de opmerking ‘plotseling overleden' geplaatst. De pastoor wilde waarschijnlijk uitleggen waarom de laatste sacramenten niet waren toegediend.

Overige Bronnen

Paquaij (2005), Geboren, gehuwd en/of overleden in …

Dit fenomenale werk van Antoon Paquaij bevat een uitgebreid overzicht van alle geboorten (dopen), huwelijken, overlijdens (begrafenissen) in het gebied van de vroegere Rijksheerlijkheid Gronsveld. Met name de gegevens van na 1796 geven een mooi doorkijkje naar wat met de inwoners van Heugem gebeurd na de volkstelling.

GenDaLim

GenDaLim, de Genealogisch Databank Limburg, is gepubliceerd door de Stichting Geschiedkunde ‘De Maaskèntj' te Stein en de Stichting Limburgs Genealogisch Archief te Geleen. De gegevens worden gepubliceerd op cd-rom met voornamelijk gegevens van doop, trouw en begraafregisters van de Nederlandse provincie Limburg. De gegevens bevatten onder andere ook de gegevens van Heugem. Dit zijn de gegevens die oorspronkelijk voor dit onderzoek zijn gedigitaliseerd.

Genlias

GenLias was een landelijke database met de gegevens voor stamboomonderzoek uit de officiële akten van de burgerlijke stand in Nederland. Het is het product van een groot aantal samenwerkende archiefinstellingen in Nederland. Het bestand onder andere bevat de burgerlijke stand van Gronsveld (1798–1922). Deze bron is gebruikt om een doorkijkje te geven naar de periode na 1796, vooral om huwelijkspatronen van de kinderen uit 1796 te bepalen. De gegevens hebben een hoge graad van betrouwbaarheid, aangezien ze onder professioneel toezicht zijn ingevoerd. Sinds 2013 is GenLias vervangen door Wie Was Wie.

Geraadpleegde Bronnen

Archieven

Regionaal Historisch Centrum Limburg, Frans Archief, inv. nr. 1037.
Regionaal Historisch Centrum Limburg, Doop-, trouw- en begraafregisters, inv. nr. 20.240 (H. Michaël, Heugem).
Regionaal Historisch Centrum Limburg, Archief Vrije Rijksheerlijkheid Gronsveld, inv. nrs. 29 & 305.

Internet

Genlias, Burgerlijke stand Gronsveld en Sint Pieter.

Secundaire bronnen

Boersma, Henk, De bevolking van het kanton Eijsden in 1796 (Maastricht 2002).
Paquaij, A.P.L., Geboren, gehuwd, overleden in … Breust—Eijsden—Gronsveld—Heugem—Mesch—Oost—Rijckholt—St. Geertruid 1600 t/m 1905+ (Brunssum 2005).
Stichting Limburgs Genealogisch Archief en Stichting Geschiedkunde De Maaskèntj, GenDaLim, Vijfde editie (Stein en Geleen 2004).

Literatuur

van den Berk, P.J.W. Latijn bij genealogisch onderzoek, deel 15, CB Reeks, (Den Haag: Centraal Bureau voor Genealogie, 1997).
Bertrand, R.M.M. ‘Het huishouden in Zuidoost-Limburg in 1796. Structuur, grootte en samenstelling', in Studies over de sociaal-economische geschiedenis van Limburg, (Leeuwarden en Maastricht: SHC Limburg, 1995), XL 81.
Boersma, H.J.L.M. ‘De kerkregisters van de RK parochie H Martinus te Breust', Limburgs Tijdschrijft voor Genealogie, 19 (1991).
Goossens, R.J.I. en A.M.S. van Hees, Beschrijving van de doop-, huwelijks- en begraafregisters ter inzage op het Rijksarchief in Limburg, deel 19, Inventarissenreeks RAL, (Maastricht, 1980).
de La Haye, ‘Huwelijksdispensaties', Limburgs Tijdschrift voor Genealogie, 10 (1982) 105.
de La Haye, Régis. Limburgse voorouders. Handleiding voor genealogisch onderzoek in Limburg, tweede druk. (Maastricht, 1994).
Gutman, Myron P. War and rural life in the modern low Countries, (Assen, 1980).
de Meuter, L. ‘Geestelijke verwantschap', Vlaamse Stam, 11 (1975).
de Meuter, L., ‘Huwelijksvoorwaarden en -beletselen in het oud regime', Vlaamse Stam, 12 (1976) 80.
Worms et al., Cultuurwetenschappelijke vaardigheden. Vademecum, derde druk. (Heerlen: Open Universiteit, 1998).

Weblinks

Parochie van de H. Michaël.
De kerk van Heugem: Kerkgebouwen in Limburg.
Grueles: Heemkunde vereniging Gronsveld en Rijckholt.
FamilySearch.org: Akten m.b.t. Heugem.

PRO-GEN 3.51 voor Ubuntu Linux

Sat, 11 Jun 2016 00:00:00 +0000

Ik heb jaren lang het programma PRO-GEN gebruikt om mijn genealogische gegevens op te slaan en deze website is bijna geheel met dit programma vervaardigd.

PRO-GEN draait echter alleen op het MS Windows besturingssysteem en in principe niet in Linux / GNU. Linux heeft genealogie software, zoals bijvoorbeeld Gramps, maar ik ben zo gewend aan dit oude toetsenbord-gestuurde programma dat ik liever niet van systeem verander. De vraag is dus hoe je PRO-GEN in Linux kunt gebruiken.¹

Pro-Gen 3.51 op Ubuntu 24.04.

Installeer PRO-GEN op Linux

Gebruik de volgende stappen om PRO-GEN 3.51 in Linux te installeren. Deze instructies zijn geschreven en getest in Ubuntu 24.04 en de mees recente versie van WINE, maar werken in principe voor iedere distributie.

WINE is een Linux programma on Windows software te gebruiken. Het is geen emulator maar bevat een verzameling software die Windows programma's op Linux beschikbaar maken.

Gebruik de Terminal applicatie om deze instructies stap voor stap uit te voeren.

Veel Windows-applicaties, zoals ook PRO-GEN, zijn gebouwd voor 32-bits architectuur. De eerste stap is het inschakelen van 'multiarch', waarmee u zowel 64- als 32-bits pakketten op uw machine kunt installeren:

  sudo dpkg --add-architecture i386
  sudo apt update
  sudo apt upgrade

PRO-GEN maakt gebruik van Visual Basic, maar het relevant bestand wordt niet meegeleverd met WINE en moet aldus apart worden geïnstalleerd. Installeer aldus ook WineTricks op je computer.

  sudo apt-get install wine32 wine64 winetricks

Installeer Visual BASIC met WineTricks.

  winetricks vb6run

Download het meest recente PRO-GEN installatie bestand.

  wget pro-gen.nl/installer/pro-gen-installer.exe

En nu kan je de demo versie van PRO-GEN installeren.

  wine setup-pg351-nl.exe

Accepteer alle standaard instellingen. De C-schijf in WINE staat in een verborgen map. PRO-GEN staat aldus in ~/.wine/drive_c/PG35/.

Om de volledige versie te gebruiken, kopieer het PRO-GEN.USR bestand van je oude installatie naar de PG35 map of voer je licentie gegevens opnieuw in.

PRO-GEN is nu geïnstalleerd en kan met deze instructies worden opgestart vanuit de terminal:

  wineconsole ~/.wine/drive_c/PG35/PGWINPRN.EXE

Het installatie programma maakt ook bureaublad icoontjes. Voordat je deze kunt gebruikten moet je ze ontgrendelen. Klik met de rechter muis knop op het icoontje en kies "Toepassing starten toestaan". De icoontjes veranderen dan van grijs naar kleur.

Het scherm kan erg klein zijn, maar dat kan makkelijk worden bijgesteld door in Pro-Gen naar Instellingen Wijzigen > venstergrootte Aanpassen te gaan en de font grootte aan te passen.

De instructies zijn mede mogelijk gemaakt door advies van Henk Weltje en Wim Nelis.

Genealogie als Wetenschap of als tijdverdrijf?

Wed, 24 Jul 2013 00:00:00 +0000

In de archieven in Nederland is het meestal wel een drukte van belang.¹ De studiezalen zijn echter niet gevuld met professionele historici werkend aan een nieuwe publicatie of een promotie-onderzoek. Het overgrote deel van de archief bezoekers in Nederland bestaat uit mensen die onderzoek doen naar de geschiedenis van hun eigen familie, ze maken een stamboom.

Het schrijven van familiegeschiedenis staat in wetenschappelijke kringen niet zo goed aangeschreven. Veel professionele historici en ook veel archivarissen hebben openlijk of diep in hun hart minachting voor genealogie en de doorsnee beoefenaar van de genealogie. Ook in de cursus Familie, Huwelijk en Gezin van de Open Universiteit worden deze amateur onderzoekers niet echt serieus genomen. In deze cursus worden genealogen niet gelijkgesteld met historici, maar vergeleken met puzzelaars en verzamelaars.

Zelfs genealogen onderling zijn het niet altijd eens hoe een goede genealogie uit moet zien. In de Vlaamse Stam van 1990 werd een stevige polemiek gehouden over dit onderwerp. Volgens Filip Bastiaen is de reden voor deze minachting dat veel genealogen gefixeerd zijn op het verzamelen van zoveel mogelijk voorouders en daarbij het grotere verband in historische zin uit het oog verliezen. Het verschil zit echter niet alleen in de motivatie van de onderzoekers, er zijn ook intrinsieke verschillen tussen een familiegeschiedenis en een historisch onderzoek.

Familiegeschiedenis als Wetenschap

Een familiegeschiedenis is over het algemeen niet afgebakend in de tijd. De genealoog probeert zo veel mogelijk gegevens over zijn of haar voorouders te verzamelen, het liefst zo ver mogelijk terug in de tijd. De eerste vraag die genealogen dan ook over het algemeen aan elkaar stellen is: “Hoe ver ben jij?”.

Een familiegeschiedenis heeft per definitie een zeer smalle basis, er wordt meestal één bepaalde familie of afstammingslijn onderzocht. Een familiegeschiedenis is dus als het ware een diepe proefboring in de tijd waarbij van iedere periode en plaats slechts een heel klein monster van de geschiedenis wordt genomen.

Onderzoeksafbakening in de genealogie en in de sociale geschiedenis.

Er zijn grote verschillen tussen genealogie en historisch onderzoek. Een historische studie is afgebakend in onderwerp, gebied én tijd. Historici onderzoeken een specifiek onderwerp binnen een bepaalde periode in een bepaalde plaats of streek. Een familiegeschiedenis daarentegen is alleen beperkt door de juridische verwantschap van de beschreven personen.

Een historisch onderzoek is altijd opgezet vanuit een specifieke probleemstelling, hetgeen bij een familiegeschiedenis veel ontbreekt. Historische onderzoeken zijn afgebakend en onderzoeken specifieke vragen. In de familiegeschiedenis gaat het om het verzamelen van zoveel mogelijk voorouders, zonder enige afbakening. De analogie van de proefboring volgend, wordt bij een historisch onderzoek een breder, meer representatieve steekproef uit een bepaalde samenleving in een bepaald tijdvak genomen.

Door deze intrinsieke verschillen zal er altijd een kloof bestaan tussen genealogen en historici. Het heeft dus dan ook geen zin, bovenstaande in acht nemend, om aan een familiegeschiedenis dezelfde eisen te stellen ls een aan historisch onderzoek.

In de literatuur over genealogisch onderzoek wordt dit echter wel veelal gedaan. Een familiegeschiedenis wordt vaak vergeleken met streekgeschiedenis, een stukje plaatselijke historie, waarbij de voorouders van de onderzoeker geplaatst worden in de context van hun tijd en waarbij hun leven zo gedetailleerd mogelijk geschetst wordt. Dit is echter een welhaast onmogelijke opgave aangezien een familiegeschiedenis vele lagen in de tijd doorsnijdt en zich veelal ook in vele verschillende gebieden afspeelt.

Ook is men bij het schrijven van een dergelijke streekgeschiedenis vaak beperkt omdat over de meeste mensen die in een familiegeschiedenis voorkomen slechts heel weinig informatie bekend is, vaak niet meer dan het feit dat ze geboren zijn.

Historische Antropologie

Genealogisch onderzoek heeft veel meer gemeen met de historische antropologie dan met streekgeschiedenis. In de historische antropologie dient de culturele antropologie als inspiratiebron voor historisch onderzoek, of andersom kan de historische methode van dienst zijn om relevante antropologische gegevens te verzamelen.

Het onderzoeksobject van de culturele antropologie is de studie van de mens en is traditioneel gericht op het bestuderen van levende schriftloze culturen in exotische oorden. In antropologisch onderzoek wordt voornamelijk gebruik gemaakt van participerende observatie om culturen te bestuderen. Dit betekent dat een antropoloog lange tijd leeft in de cultuur die bestudeert wordt, de taal leert spreken en ook deelneemt aan het dagelijks leven. Objecten van studie in de antropologie zijn bijvoorbeeld verwantschapsbanden en rituelen van het dagelijks leven.

Dit zijn ook voor de historicus, en zeker voor de genealoog zeer interessante categories. Er is dan ook een vruchtbare kruisbestuiving tussen de antropologie en de geschiedschrijving tot stand gekomen. De participerende observatie wordt in de historische antropologie ingeruild voor onderzoek naar historische bronnen. Deze bronnen worden vervolgens door een antropologische bril bestudeerd. De genealoog wordt aldus een antropoloog die zich zoveel mogelijk in het leven van de voorouders verplaatst.

Historisch antropologisch onderzoek kenmerkt zich op de eerste plaats door het kwalitatieve karakter. Dit in tegenstelling tot de meer kwantitatieve sociologische benadering van de geschiedenis waar het verleden wordt samengevat in grafieken en tabellen.

Tweede kenmerk is de concentratie op kleine gemeenschappen en micro samenlevingen in plaats van grote sociale patronen. De historische antropologie heeft vooral aandacht voor het bijzondere. Dit in tegenstelling tot andere benaderingen, die meer aandacht hebben voor het algemene en vaak op zoek zijn naar wetmatigheden en structuren in de geschiedenis.

Deze eigenschappen maken de historische antropologie tot een uitermate geschikt instrument voor het bedrijven van familiegeschiedenis. Een familiegeschiedenis is immers kwalitatief van aard, beschrijft een kleine gemeenschap en men men heeft vooral aandacht voor het bijzondere en in mindere mate het algemene. In een familiegeschiedenis staat de beschrijving van de verwantschapsbanden tussen de beschreven familieleden centraal.

Volgens antropoloog Peter Kloos is verwantschap echter meer dan een netwerk van genetische relaties tussen mensen, het is voornamelijk een cultureel verschijnsel. Het bestuderen van verwantschap geeft inzicht in de sociale structuren van het verleden. Dit maakt het schrijven van een familiegeschiedenis tot een cultuurwetenschappelijke activiteit die de grenzen van de normale geschiedschrijving overschrijdt.

De vraag die zich nu opwerpt is welke functie de genealogie heeft binnen de cultuurwetenschappen. Is het schrijven van een familiegeschiedenis een wetenschappelijke activiteit, is het een hulpwetenschap van de geschiedschrijving of is het een puur persoonlijke beleving?

Binnen de traditionele hiërarchische opvatting van de wetenschappen wordt de genealogie als een hulpwetenschap van de historiografie beschouwd. Genealogische collecties worden bijvoorbeeld gebruikt voor biografisch, prosopografisch en bepaalde soorten van demografisch onderzoek.

Voor het opstellen van deze genealogische collecties is het bedrijven van genealogie dus zeker van belang voor de wetenschappelijke beoefening van geschiedschrijving. Deze collecties gaan echter voorbij aan wat een familiegeschiedenis zo bijzonder maakt, namelijk de aandacht voor het individu. In een familiegeschiedenis worden processen beschreven die in een bredere oriëntatie op de geschiedenis verloren gaan in de statistieken.

Conclusie

Deze bespiegelingen over genealogie als een vorm van historische antropologie plaatsen de familiegeschiedenis in een ander perspectief. Voor de meeste genealogen die de archieven bevolken zal dit echter niet veel uitmaken. Een familiegeschiedenis is ten eerste van persoonlijk belang voor de auteur en zijn of haar familieleden.

De redenen voor de populariteit van deze hobby worden veelal gezocht in een tegenbeweging ten aanzien van het individualisme in de huidige westerse maatschappij, de genealoog zoekt volgens de La Haye zijn identiteit, op zoek naar het antwoord op de vraag: “Wie ben ik en waar kom ik vandaan?”.

Het verankeren van de persoonlijke identiteit in het verleden geeft de genealoog een fundament in een over het algemeen zeer veranderlijke wereld. Familiegeschiedenis kan een vruchtbare vorm van wetenschappelijke geschiedschrijving in de vorm van historiserende antropologie zijn.

Familiegeschiedenis geeft een inzicht in het leven van alledag van de mensen uit het verleden die normaler wijze verdwijnen in de anonimiteit van de statistieken van de sociaal-historische onderzoeken. Het geeft inzicht in verbanden tussen mensen en families en verbind het heden met verleden op een heel persoonlijke wijze.

Literatuur

Filip Bastiaen, ‘Familiegeschiedenis: een wederwoord', Vlaamse Stam, 26 (1990).
Filip Bastiaen, ‘Wat is een echte familiegeschiedenis?' Vlaamse Stam, 29 (1990).
Anton Blok, ‘Historiserende antropologie in Nederland: Inleiding', Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis, 6 (1980) 101–111.
Peter Boekhorst, Peter Burke en Willem Nijhof (red.), Cultuur en maatschappij in Nederland 1500–1850, (Meppel en Heerlen: Boom en Open Universiteit, 1992) 32.
Jozef van de Casteele, ‘Enkele kanttekeningen bij een familiegeschiedenis', Vlaamse Stam, 26 (1990).
A.D. de Jonge, ‘Welke functie heeft de genealogie en voor wie?' De Maasgouw, 107 (1988) 227–235.
Peter Kloos, Culturele antropologie. Een inleiding, (Assen, 1995) 41.
Régis de La Haye, ‘Wat bezielt de genealoog? Een overpeinzing op het raakvlak van genealogie en theologie', Limburgs Tijdschrift voor Genealogie, 17 (1989) 103–104.
Régis de La Haye, Limburgse voorouders. Handleiding voor genealogisch onderzoek in Limburg, tweede druk. (Maastricht, 1994) 29.
P.J.K. van Werkhoven, ‘Utopie en werkelijkheid', Vlaamse Stam, 26 (1990).
J.M.E. Worms et al., Cultuurwetenschappelijke vaardigheden. Vademecum, derde druk. (Heerlen: Open Universiteit, 1998) 27–28.
Ton Zwaan (red.), Familie, huwelijk en gezin in West-Europa, derde druk. (Amsterdam en Heerlen: Boom en Open Universiteit, 1993) 19.

Voetnoten

Dit artikel is gepubliceerd in het Mededelingenblad van de Studiegroep Geslachten Drost 22 (2013) 6–8.

De Universele Stamboom

Sun, 21 Apr 2013 00:00:00 +0000

Genealogie is in principe een eindige bezigheid. Het aantal voorouders is ongelooflijk groot, maar zeker niet oneindig. Sommige mensen gaan echter verder dan hun eigen voorouders en willen een universele stamboom maken. Dit is een stamboom die alle personen uit het verleden bevat.

Met moderne informatiesystemen zoals Wie Was Wie is dit zeker een theoretische mogelijkheid. Deze universele stamboom zal echter nooit perfect gecreëerd kunnen worden omdat de bronnen onvolledig en onnauwkeurig zijn en afhankelijk zijn van de interpretatie van de onderzoeker.

Over de hele wereld wordt hard gewerkt aan het digitaliseren van de fundamentele bronnen van de genealogie. Miljarden namen en datums zijn verwerkt in grote bestanden die via Internet beschikbaar worden gemaakt. Het gemak waarmee nu gegevens gezocht en aan elkaar verbonden kunnen worden maakt het in principe mogelijk om een universele stamboom te creëren.

Een onderzoeker hoeft dan alleen maar een naam in te voeren en haar stamboom wordt automatisch gepresenteerd, geen lange dagen meer op het archief, niet meer oneindig turen naar beeldschermen, klappers en oude documenten. Dit is op zich een geweldige ontwikkeling, maar is dat het einde van de genealogie als een bezigheid?

Een universele stamboom is tot op zekere hoogte mogelijk, maar zal niet gerealiseerd worden op de manier waarop nu bronnen worden gedigitaliseerd. Bij het maken van een stamboom is het makkelijk om een fout te maken. Als er in een dorp twee mensen met dezelfde naam wonen van ongeveer dezelfde leeftijd dan kan er onduidelijk bestaan over wie de vader of moeder is.

Genealogen hebben allerlei technieken ontwikkeld om de kans op dit soort fouten te verkleinen, maar het gebrek aan compleetheid van de bronnen en het feit dat interpretatie nodig is betekent dat er altijd onzekerheid is over de correctheid van de stamboom.

Huidige genealogische systemen kunnen hier niet mee omgaan omdat ze te rigide zijn. Ieder persoon kan immers maar één vader en moeder hebben. De enige manier om een universele stamboom mogelijk te maken is om deze starheid los te laten en een probabilistische methode te gebruiken.

Dit betekent dat we de onzekerheid die inherent is in de bronnen onderkennen en als zodanig in de stamboom verwerken. Als bijvoorbeeld twee of meer personen in aanmerking komen om de vader te zijn dan moet de universele stamboom dat toelaten. De genealoog die de bronnen interpreteert kan dan aangeven wat de waarschijnlijkheid is dat dit inderdaad de vader of moeder is.

Deze probabilistische methode maakt het mogelijk om alle bronnen op een intelligente manier aan elkaar te verbinden. Op deze manier wordt de universele stamboom mogelijk, maar blijft discussie over interpretatie van de bronnen altijd bestaan. De meeste gegevens zullen door iedereen geaccepteerd worden, maar er zullen veel situaties bestaan waar verschillende genealogen er een andere interpretatie op nahouden. Op die manier kan niet alleen een universele stamboom worden gemaakt, ook zal het de genealogen nog decennia lang bezig houden om alle bronnen te interpreteren. Om dit te kunnen realiseren zal de methodiek van de genealogie moeten worden aangepast om zo een stochastische aanpak mogelijk te maken.

Reflecties op de Methodologie van de Genealogie

Sun, 20 Jan 2008 00:00:00 +0000

Het verleden is per definitie niet meer, het is voorgoed voorbij. Het verleden ligt achter ons en kan niet meer worden veranderd. Aristoteles heeft in dit verband opgemerkt dat zelfs God het eenmaal gebeurde niet meer ongedaan kan maken. Dit maakt het schrijven van geschiedenis tot een bijzondere activiteit. Het verleden kan vanwege zijn aard nou eenmaal niet rechtstreeks worden gekend, het komt tot ons aan hand van overblijfselen uit het verleden, die door de historicus bronnen worden genoemd.

Deze bronnen worden door de historicus verzameld, bestudeerd, geïnterpreteerd en verwerkt tot geschiedschrijving. Een realistische visie op de geschiedschrijving is echter onmogelijk. Het realisme stelt namelijk dat wetenschappelijke kennis moet kunnen worden getoetst aan de empirische, waarneembare werkelijkheid. Men kan echter nooit en te nimmer rechtstreeks waarnemen wat in het verleden is gebeurd en dus is realisme in de geschiedschrijving niet mogelijk.

De reden dat men de werkelijkheid nooit rechtstreeks kan kennen is vanwege de aard van de beschikbare bronnen. Onder een bron wordt in de geschiedschrijving veelal een geschreven bron verstaan, maar ook archeologische vindplaatsen — het zogenaamde bodemarchief — en andere cultuurhistorische waarden zoals monumentale gebouwen, kunst- en gebruiksvoorwerpen verschaffen waardevolle informatie over het verleden. Geen van deze bronnen is echter ooit compleet, veel gebeurtenissen hebben nooit enig spoor achter gelaten; andere gebeurtenissen lieten wel sporen na, maar die zijn later alsnog verloren gegaan. Geschiedschrijving, en dus ook genealogie is altijd een interpretatie van de beschikbare bronnen.

Het verleden wordt door de historicus zo goed mogelijk gereconstrueerd aan hand van het bestudeerde bewijsmateriaal. De historicus moet aldus een keuze maken uit het beschikbare materiaal en kiezen wat past in het verhaal dat hij schrijven wil. Hij kan bepaalde zaken belangrijk of onbelangrijk vinden en er al dan niet over uitweiden. De geschiedenis wordt daardoor een persoonlijk verhaal over het verleden. Hedendaagse historici erkennen daarom dat een zekere mate van subjectiviteit ten aanzien van het daadwerkelijk gebeurde onvermijdelijk is.

Methodologie en genealogie

Bovenstaande geldt natuurlijk ook voor deze familiegeschiedenis. Ik heb de meeste mensen ope deze website natuurlijk niet persoonlijk gekend. De beschikbare gegevens zijn over het algemeen summier. Veelal zijn er over een heel mensenleven slechts enkele gegevens bekend, soms slechts het feit dat iemand gedoopt is.

Hoe verder men terug gaat in de tijd, hoe minder bronnen beschikbaar zijn. Vooral van de periode voor 1796 zijn slechts weinig gegevens bewaard gebleven. Van de in deze familiegeschiedenis beschreven personen zijn, voor zover bekend, geen ego-documenten overgebleven, zoals bijvoorbeeld brieven of dagboeken, veel van mijn voorouders konden namelijk niet lezen en schrijven. Dit heeft natuurlijk belangrijke gevolgen voor de mogelijkheden van het schrijven van een familiegeschiedenis.

Het Schrijven van een Familiegeschiedenis

Een goede familiegeschiedenis is, volgens Régis de La Haye, een stuk streek-geschiedenis, een stukje plaatselijke historie, waarbij de voorouders geplaatst worden in hun tijd, en waarbij zoveel mogelijk hun leven, hun reilen en zeilen geschetst wordt.

Het schrijven van familiegeschiedenis staat in wetenschappelijke kringen echter niet hoog aangeschreven. Veel professionele historici en ook veel archivarissen hebben openlijk of diep in hun hart minachting voor genealogie en de doorsnee beoefenaar van de genealogie.

Volgens Bastiaen is de reden hiervoor dat veel onderzoekers gefixeerd zijn op het verzamelen van zoveel mogelijk voorouders en daarbij het grotere verband uit het oog verliezen. Dit is echter niet de werkelijke reden van de kloof tussen de academische historici en de genealogen. In de geschiedschrijving is men wel degelijk geïnteresseerd in de geschiedenis van het leven van alledag.

Belangstelling voor het gezin in het verleden heeft volgens D. Haks bij historici altijd wel bestaan. Vooral de afgelopen zestig jaar is er een grote interesse bij historici voor het leven van alledag. Men moet echter inzien dat er intrinsieke verschillen zijn tussen een familie-geschiedenis en een sociaal-historisch onderzoek.

Een familiegeschiedenis is over het algemeen niet afgebakend in de tijd. De genealoog probeert zo veel mogelijk gegevens over voorouders te verzamelen en het liefst zo ver mogelijk terug in de tijd. Een familiegeschiedenis heeft dan ook meestal een zeer smalle basis; er wordt maar één bepaalde familie uitgewerkt. Een familiegeschiedenis is beperkt door (bloed)verwantschap tussen de beschreven personen. Een familiegeschiedenis is dus als het ware een proefboring in het verleden waarbij van een bepaalde periode en plaats slechts een steekproef van de geschiedenis wordt genomen.

Een sociaal-historisch onderzoek is afgebakend in onderwerp, gebied en tijd. Men onderzoekt een onderwerp binnen een bepaalde periode in een bepaalde plaats of streek. Ook is een sociaal-historisch onderzoek altijd opgezet vanuit een specifieke probleemstelling. De analogie van de proefboring volgend wordt bij een sociaal-historisch onderzoek een breder, meer representatief deel uit een bepaalde samenleving genomen.

Onderzoeksafbakening in de genealogie en in de sociale geschiedenis.

Familiegeschiedenis en culturele antropologie

Mijns inziens heeft een genealogisch onderzoek meer gemeen met de historische antropologie. De culturele antropologie dient hierbij als inspiratiebron voor historisch onderzoek of andersom kan de historische methode van dienst zijn om relevante antropologische gegevens te verzamelen. Het onderzoeksobject van de culturele antropologie is de mens en men is traditioneel gericht op het bestuderen van levende schriftloze culturen in exotische oorden.

In antropologisch onderzoek wordt voornamelijk gebruik gemaakt van participerende observatie als methode om culturen te bestuderen. Participerende observatie betekent dat de antropoloog lange tijd in de cultuur die hij bestudeerd leeft, de taal leert spreken en ook deelneemt aan het dagelijks leven. Object van studie in de antropologie zijn bijvoorbeeld familieverbanden, religie en rituelen van het dagelijks leven. Dit zijn ook voor de historicus, en zeker voor de genealoog zeer interessante categories.

De laatste jaren is er dan ook een vruchtbare kruisbestuiving tussen de antropologie en de geschiedschrijving tot stand gekomen. De participerende observatie wordt ingeruild voor onderzoek aan historische bronnen. Deze bronnen worden dan vervolgens door een antropologische bril bestudeerd. Historisch antropologisch onderzoek kenmerkt zich op de eerste plaats door het kwalitatief karakter ervan. Dit in tegenstelling tot de meer kwantitatieve sociologische benadering van de geschiedenis waar het verleden wordt vaak samengevat in grafieken en tabellen.

Een tweede kenmerk is de concentratie op kleine gemeenschappen, micro samenlevingen. [note]Peter te Boekhorst (red.) Cultuur en maatschappij in Nederland 1500-1850. Een historisch-antropologisch perspectief (Heerlen en Meppel 1992) 32.[/note] Ook de genealogie kenmerkt zich door het bestuderen van kleine, duidelijk afgebakende, groepen. De historische antropologie heeft vooral aandacht voor het bijzondere. Dit in tegenstelling tot andere benaderingen, die meer aandacht hebben voor het algemene en vaak op zoek zijn naar wetmatigheden en structuren in de geschiedenis. Deze eigenschappen maken de historische antropologie tot een uitermate geschikt instrument voor het bedrijven van familiegeschiedenis. In deze familiegeschiedenis wordt dan ook in hoofdstuk X de familiegeschiedenis vanuit een antropologisch perspectief beschreven.

Uitvoering en Afbakening van het Onderzoek

Een familiegeschiedenis kan op verschillende manieren vorm worden gegeven. De meest voorkomende vorm is de kwartierstaat. Een kwartierstaat bevat alle voorouders, zowel in mannelijke als vrouwelijke lijn, van een bepaalde persoon, de ‘probant'. Hierdoor ontstaat een zeer persoonlijk beeld voor deze persoon. Ik heb echter gekozen voor het maken van een genealogie, een stamboom. Dit bevat alle afstammelingen in mannelijke lijn (de naamdragers) van een bepaald echtpaar, de stamouders. Om dit te kunnen doen dient eerst de identiteit van de stamouders te worden achterhaald.

In het voorjaar van 1997 heb ik door het bedrijf Holland Family History een stamreeks laten maken van mijn overgrootvader Johannes Laurentius Prevos. Hieruit volgde dat Johannes Laurentius Prevos het bet-achterkleinkind was van Petrus Prevaes en Barbara van den Born. Vervolgens ben ik met deze wetenschap het onderzoek gaan voortzetten in het Rijksarchief te Maastricht. Uit dit onderzoek kwamen vervolgens weer verdere stamouders naar voren, namelijk Joannes Prevost en Agnes Huijnen uit Gronsveld.

Hier bleef ik echter steken en vervolgens ben ik van hen uit begonnen de genealogie op te bouwen. Via de persoonskaarten van het Centraal Bureau voor de Genealogie en de burgerlijke stand van Heer heb ik kunnen aantonen dat de tegenwoordige families Prevaes, Prevos en Prevaas allen dezelfde stamouders hebben, namelijk de reeds boven genoemde Petrus Prevaes en Barbara van den Born. Toen ik de hele stamboom nagenoeg compleet had uitgewerkt kwam ik tot een nieuwe ontdekking.

In het boek over genealogisch onderzoek in Limburg van Régis de La Haye vond ik een afbeelding van een huwelijk in Valkenburg dat precies in mijn tot nu toe gevonden gegevens paste. Hieruit kon ik concluderen dat de reeds genoemde Joannes Prevost in 1658 in Valkenburg was geboren. Tijdens literatuuronderzoek bleek ook dat over deze familie reeds was gepubliceerd. Deze nieuwe vondst was zowel een aangename als een onaangename verassing. Het is leuk om meer voorouders te vinden, maar dit betekent ook dat veel meer gegevens moeten worden verwerkt.

Uit de publicatie van Patelski bleek dat Daniel Prevost tevens de stamvader is van de huidige familie Prevoo. Ik heb deze familie echter niet meegenomen in deze studie omdat ik het tijd vond alles wat ik tot dan toe verzameld had te gaan publiceren. Een publicatie betekent in de geschiedschrijving nooit dat een onderzoek is afgerond. Ondanks de fragmentarische beschikbare informatie, liggen er toch nog vele kilometers archief te wachten op ontsluiting.

Literatuur

Filip Bastiaen, 'Familiegeschiedenis: een wederwoord', Vlaamse Stam 26 (1990) 530.
W.J. van der Dussen, Filosofie van de geschiedwetenschappen (Leiden 1988).
D Haks, 'Het gezin tijdens het ancien regime: een historiografisch overzicht', Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 6 (1980) 235.
Régis de La Haye. Limburgse voorouders: Handleiding voor genealogisch onderzoek in Limburg. (Maastricht 1994).
A.D. de Jonge, 'Welke functie heeft de genealogie en voor wie?', De Maasgouw 107 (1988) 227-235.
Funs Patelski, 'De kosters van Valkenburg met enige aantekeningen over hun familie', Geulrand 1 (oktober 1983) 31.
F.G. Scheelings, 'Een historiografische inleiding', Oriëntatiecursus cultuurwetenschappen. De Bourgondisch-Habsburgse Nederlanden. Open Universiteit (Heerlen 1995) 26.